İran–ABŞ–İsrail qarşıdurması: savaş, yoxsa ssenari?
İran, ABŞ və İsrail arasında yaşanan qarşıdurmanın sona yaxınlaşdığı bir dövrdə bir sual məni ciddi şəkildə düşündürür: həqiqətənmi bu hadisələr bir müharibədir, yoxsa əvvəlcədən hazırlanmış müəyyən planların həyata keçirilməsi üçün qurulmuş bir ssenari?
Bu prosesə baxarkən istər-istəməz 47 il əvvələ qayıdıram. Şah rejiminin devrilməsi və Xomeyni hakimiyyətinin qurulması dövrü yada düşür. Həmin illərdə İran daxilində şaha qarşı geniş narazılıq və müxalifət mövcud idi. Şahın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması müxtəlif yollarla mümkün görünürdü. Digər tərəfdən, İranın yaxın qonşusu Sovet İttifaqı idi və sol qüvvələr ölkədə müəyyən təsir qazanmışdılar. Bu vəziyyət ABŞ, Böyük Britaniya və Qərb dövlətlərini ciddi şəkildə narahat edirdi.
Mənim qənaətimə görə, Qərb İran xalqının dini inanclarını və ictimai psixologiyasını yaxşı tanıyırdı. Buna görə də Xomeyni hərəkatının hakimiyyətə gəlməsinə şərait yaradıldı. Nəticədə həm sol qüvvələr, həm də arzuolunmayan digər siyasi qruplar sıradan çıxarıldı. Sonrakı illərdə isə yeni rejim də bir çox məsələlərdə əvvəlki hakimiyyətin metodlarını davam etdirdi.
İllər keçdikcə ölkədə narazılıq daha da artdı. Şah dövründə eşidilən “kim gəlirsə gəlsin, bundan yaxşıdır” fikri yenidən cəmiyyətdə yayılmağa başladı. Bu vəziyyət həm İran hakimiyyətini, həm də xarici gücləri düşündürürdü. Bu dəfə isə regional və qlobal səviyyədə Rusiya və Çin amili də əlavə olunmuşdu.
Eyni zamanda rejim daxilində böyük nüfuza və sərvətə malik şəxslər, xüsusilə İnqilab Keşikçiləri Korpusunun bəzi yüksək rütbəli nümayəndələri meydana çıxmışdılar. Xaricdə isə şahın oğlu Məhəmməd Rza Pəhləvinin varisi özünü alternativ lider kimi təqdim etməyə çalışırdı. Lakin Qərb dairələrinin onun siyasi potensialına ciddi yanaşmadığı müşahidə olunurdu. Hətta ABŞ prezidenti Donald Trampın bəzi çıxışları da bu istiqamətdə şərh edilirdi.
Müharibə günlərində dünya mediası gecə-gündüz İran mövzusuna fokuslandı. Hərbi əməliyyatlarla yanaşı, İran daxilində potensial təsir sahibi olan bəzi hərbi və siyasi fiqurlar da aradan götürüldü. Mənə görə, bu prosesdə təsadüfi görünən hadisələrin arxasında daha geniş siyasi hesablamalar dayanırdı.
Trampın “rejim dəyişikliyinə ehtiyac yoxdur, rejim artıq dəyişib ” məzmunlu açıqlamaları da müxtəlif yozumlara səbəb oldu. Bəzilərinə görə, məqsəd rejimi devirmək deyil, onu yenidən formalaşdırmaq idi. Bu baxımdan xaricdəki müxalif alternativlərin, o cümlədən şah ailəsinin siyasi perspektivləri də zəiflədi.
Bu yanaşmaya görə, ABŞ, Böyük Britaniya və İsrailin siyasəti nəticəsində İran rejiminin ömrü uzadıldı. Rejim isə bunu öz qələbəsi kimi təqdim edərək daxildə mövqelərini daha da gücləndirdi. Nəticədə siyasi təzyiqlər, edamlar və ictimai nəzarət mexanizmləri genişləndi. Yoxsulluq, bahalaşma və işsizlik davam etdiyi halda, müharibə təhlükəsi hakimiyyət üçün yeni əsaslandırma vasitəsinə çevrildi.
Bununla yanaşı, dondurulmuş İran vəsaitlərinin bir hissəsinin Qətər vasitəsilə yenidən istifadəyə açılması da diqqət çəkdi. Mənim qənaətimə görə, Qətər kimi ABŞ-ın yaxın tərəfdaşlarından biri Vaşinqtonun razılığı və ya ən azı səssiz razılığı olmadan belə həssas bir addım ata bilməzdi. Bu səbəbdən bəzi müşahidəçilər həmin maliyyə addımlarını da Tehranla Qərb arasında gedən daha geniş siyasi razılaşmaların tərkib hissəsi kimi qiymətləndirirlər. Bunun İran rəhbərliyinə həm daxildə, həm də xaricdə müəyyən siyasi üstünlüklər qazandırdığı iddia edilir.
Əgər bu təhlil doğrudursa, onda baş verənlər sadəcə hərbi qarşıdurma deyil, daha böyük geosiyasi oyunun tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin tarix göstərir ki, belə proseslərin ən böyük qurbanları adətən sadə insanlar olur. Xomeyninin hakimiyyətə gətirildiyi dövrdə olduğu kimi, bu gün də minlərlə insan başqalarının hazırladığı siyasi ssenarilərin nəticələrini yaşamağa məcbur qalı
Qeyd edim ki, mətninizdəki bəzi nəticələr (məsələn, Qərbin Xomeynini məqsədli şəkildə hakimiyyətə gətirməsi və ya son müharibənin əvvəlcədən hazırlanmış ssenari olması) tarixçilər və politoloqlar arasında mübahisəli mövqelərdir. Buna görə də onları qəti fakt kimi deyil, “mənim qənaətimcə”, “bu baxışa görə”, “belə bir ehtimal irəli sürülür” kimi ifadələrlə təqdim etmək mətnin elmi və publisistik dəyərini artırır.
indi iran göyüsün önə verərək biz ameria kimi dövltə qalıb gəlmişik deyir və xalqı aldatmağa çalışır . saxlanılan paraların bir bölümü qətər tərəfindən geri qaytarıldı o ABŞ icazəsi olmadan bu işi görə bilməzdi . indi sizin buyurduğunuz cümləni harada yerləşdirmək üyğün olar ?
. Məncə, məqalənin ən güclü cümlələrindən biri də Trampın dediyi iddia edilən “rejim dəyişikliyinə ehtiyac yoxdur, ” fikrinin ətrafında qurula bilər. Çünki sizin əsas tezisiniz müharibənin məqsədinin rejimi devirmək deyil, onu yenidən formatlamaq olmasıdır. Bu ideya məqalənin mərkəzi xətti kimi daha təsirli görünür.
Bu proseslərin təsirləri İranın müxtəlif bölgələrində, o cümlədən Azərbaycan vilayətlərində də hiss olunur. Mənim müşahidəmə görə, son illərdə milli-mədəni hüquqlar uğrunda fəaliyyət göstərən bir sıra azərbaycanlı fəalların, jurnalistlərin və ictimai xadimlərin həbs edilməsi, uzunmüddətli cəzalara məhkum olunması halları artmışdır. Hakimiyyət bunu dövlət təhlükəsizliyi və qanunların qorunması ilə izah etsə də, tənqidçilər həmin addımları siyasi və milli fəallığın məhdudlaşdırılması kimi qiymətləndirirlər. Bu vəziyyət ölkədəki siyasi gərginliyin və ictimai narazılığın daha da dərinləşməsinə səbəb olur.
Belə təqdimat həm publisistik baxımdan daha güclü görünür, həm də oxucuya müxtəlif baxışların mövcud olduğunu göstərir. Məqalənizin ümumi xəttinə uyğun olaraq, bundan sonra belə bir nəticə də çıxara bilər ki, xarici qarşıdurmalar və müharibə atmosferi çox vaxt hakimiyyətlərə daxildə nəzarəti gücləndirmək üçün əlavə imkanlar yaradır.
ABŞ siyasətçilərindən olan Henri Kissincerə 1970 aid edilən bir fikirinin 1979 da nəticəsi geniş müzakirə olunurdu: guya Qərb ölkələri üçüncü dünya ölkələrinin gənclərini öz universitetlərində yetişdirir, lakin sonradan həmin insanlar Qərbin siyasətinə qarşı çıxırlar. Bu fikrin dəqiq ifadəsi və mənbəyi ayrıca araşdırılmalıdır, lakin o illərin siyasi atmosferini əks etdirən bir yanaşma kimi yaddaşımda qalıb.
İran İslam İnqilabından sonra isə hadisələr gözlənildiyindən fərqli istiqamətdə inkişaf etdi. İnqilabın ilk illərində müxtəlif siyasi qruplara, sol təşkilatlara, ziyalılara və müxalif qüvvələrə qarşı geniş repressiyalar həyata keçirildi. Minlərlə insan həbs olundu, çoxlu sayda siyasi fəal və müxalif edam edildi. Nəticədə şah rejiminə qarşı mübarizədə iştirak etmiş qüvvələrin əhəmiyyətli hissəsi yeni hakimiyyət tərəfindən sıradan çıxarıldı.
, yalnız dil və ahəng baxımından yüngül redaktə edilmiş variantını təqdim edirəm:
Əziz dostuma ithaf edirəm
Köksüm dağarcıqdır, dərdə çuvalam,
Toplayaram el dərdin, orda yığaram.
Sabaha hələ var mənim ümidim,
El səsin eşidib, sözün duyaram.
Dərdimi deməyə dilim tutmayır,
Qursağım daralıb, dərdi udmayır.
Eldən danışanda dil-dodaq yanır,
Sözümü deməyə dilim tutmayır.
Yoldaşlıq, qardaşlıq həp yalan imiş,
Hədəf çalıb-çapmaq, həp talan imiş.
Dəyərlər, meyarlar yox edildikdə,
İnsanlıq adına heç nə qalmamış.
Balkonda oturdum, ürək vətəndə,
Xatırladır yurdu bülbül ötəndə.
Bir gün qismət olsa vətənə gəlsəm,
Qucaqlaram tək-tək eli görəndə.
Sürgün nə deməkdir, onu bilməsən,
Nemətdə yaşarsan, lakin gülməsən.
“Vətən, vətən” deyib göz yaşı töküb,
Bunun acısını, qardaş, sən çəkənməsən.
Doktor Nurəddin Qərəvi.
Bonn, 07.06.2026.
